«اپینفرین» (Epinephrine) که در فارسی با نام «آدرنالین» نیز شناخته میشود، هورمون و ناقل عصبی مهمی است که در غدد فوقکلیوی تولید میشود و نقش حیاتی در واکنشهای «جنگ یا گریز» بدن دارد.
این ماده در پزشکی برای درمان موارد جدی مانند شوک آنافیلاکسی (حساسیت شدید)، حملات آسم، و افت شدید فشار خون استفاده میشود و با افزایش ضربان قلب، گشادکردن راههای هوایی و بهبود جریان خون باعث نجات جان بیمار میشود.
اپینفرین هم به شکل داروی تزریقی در بیمارستانها و هم به صورت خودتزریقکننده (مانند EpiPen) برای بیماران دارای آلرژی شدید مورد استفاده قرار میگیرد.
اپینفرین یکی از همان واژههایی است که بسیاری از افراد شنیدهاند، اما درک دقیقی از اهمیت آن در بدن ندارند.
بااینحال، این هورمون کوچک نقشی چنان تعیینکننده دارد که گاهی میان زندگی و مرگ فاصله ایجاد میکند. زمانی که بدن با خطر، استرس شدید یا وضعیت اورژانسی روبهرو میشود، نخستین پیامآور شیمیایی که بهسرعت وارد جریان خون میشود، همین ماده است.
اپینفرین ضربان قلب، فشار خون، سرعت تنفس و میزان هوشیاری را ظرف چند ثانیه تغییر میدهد؛ بهگونهای که بدن برای واکنشی فوری آماده شود.
در واقع، وقتی میپرسیم «اپینفرین چیست و چه نقشی در بدن دارد؟»، پاسخ آن چیزی فراتر از یک تعریف دارویی است. ما دربارهٔ یکی از پایههای اصلی سیستم بقا در بدن انسان صحبت میکنیم.
در حوزه پزشکی نیز اپینفرین جایگاهی اساسی دارد. از احیای قلبی و ریوی گرفته تا کنترل شوک آنافیلاکسی، این ماده یکی از مهمترین داروهای اورژانسی محسوب میشود و نبود آن میتواند پیامدهایی جدی داشته باشد.
در بسیاری از زبانها و منابع، اپینفرین و آدرنالین نامهای معادل برای یک مولکول واحد بهکار میروند؛ بهعبارت دیگر از نظر شیمیایی تفاوتی میان آنها وجود ندارد و هر دو به یک ترکیب اشاره دارند.
با این حال، در برخی متون بالینی یا دارویی ممکن است ترجیحات نامگذاری یا شیوههای تجاری متفاوت وجود داشته باشد.
در عمل بالینی نیز هر دو نام معمولاً قابل جایگزینیاند؛ اما دقت در نوشتار و دستور دارویی اهمیت دارد تا از تداخل یا سوءتفاهم جلوگیری شود.
گاهی «آدرنالین» در متون قدیمیتر و برخی کشورها رایجتر است، در حالی که «اپینفرین» نام علمی بینالمللی است.
.
اپینفرین در موارد متعددی در اورژانس پزشکی بهکار میرود. مهمترین موارد عبارتاند از:
شوک آنافیلاکتیک (آنافیلاکسی):
اپینفرین داروی اصلی در درمان آنافیلاکسی است؛ زیرا هم برونشها را باز میکند و هم فشار خون را با تنگ کردن عروق افزایش میدهد. تجویز سریع میتواند جان بیمار را نجات دهد. (مطالعات بالینی و دستورالعملهای اورژانسی این رویکرد را پشتیبانی میکنند.)
حفظ و بازگرداندن فعالیت قلبی در ایست قلبی (CPR):
در پروتکلهای احیای قلبی-ریوی، اپینفرین برای افزایش جریان خون کرونر و شانس بازگرداندن ضربان قلب استفاده میشود. مطالعات مشاهدهای و کارآزماییها نشان دادهاند که اپینفرین میتواند نرخ بازگشت ضربان قلب را افزایش دهد، هرچند اثر آن بر بقا و پیامدهای بلندمدت همچنان موضوع بررسی است.
برونکودیلاتاسیون در آسم شدید:
در شرایطی که برونکودیلاتورهای استاندارد کافی نیستند، اپینفرین میتواند بهعنوان گشادکنندهٔ مجاری هوایی استفاده شود، هرچند گزینههای اختصاصیتر و با طول اثر طولانیتر نیز موجود است.
موارد بیهوشی و کنترل خونریزی موضعی:
در برخی موقعیتها اپینفرین بهصورت موضعی همراه بیحسیها برای کاهش خونریزی و حفظ میدان جراحی استفاده میشود.
اپینفرین بهعنوان یک نوروترانسمیتر نیز بر مغز و رفتار اثر میگذارد. گرچه بیشترین تولید آن در غدد فوقکلیه است، ترشح عصبی در مراکز خاصی از سیستم عصبی میتواند حالت تحریکپذیری، افزایش هشیاری و تمرکز را تقویت کند.
از منظر رفتاری، ترشح اپینفرین با پاسخ «جنگ یا گریز» مرتبط است: افزایشی در هوشیاری، واکنش سریعتر به محرکها و کاهش حس درد در کوتاهمدت.
همچنین اپینفرین با تنظیم یادگیری و حافظه در شرایط عاطفی نیز مرتبط است؛ بخشی از این اثرات از تداخل با نوروترانسمیترهایی مانند نوراپینفرین و دوپامین ناشی میشود.
.
شوک آنافیلاکسی یک واکنش سیستمیک شدید و بالقوه تهدیدکنندهٔ حیات است که معمولاً بهدنبال مواجهه با آلرژن (مثلاً غذا، نیش حشرات، دارو) رخ میدهد. در آنافیلاکسی مجموعهای از پاسخهای التهابی و واسطههای شیمیایی باعث گشادی گستردهٔ عروق، افت فشار خون، لختهشدن مویرگی و اسپاسم برونشها میشود.
اپینفرین در این شرایط نقش چندگانه دارد:
افزایش فشار خون با تحریک گیرندههای α و تنگ کردن عروق.
گشایش برونشها از طریق گیرندههای B2 که تنفس را تسهیل میکند.
کاهش ادم و ترشحات موضعی از طریق اثرات ضدواسکولار محلی.
.
نحوه و دوز اپینفرین بسته به اندیکاسیون و سن بیمار متفاوت است. در ادامه به برخی نکات اجرایی اشاره میکنم.
بزرگسالان: معمولاً 0.3 تا 0.5 میلیگرم از محلول 1:1000 (1 mg/mL) بهصورت عضلانی (عضلهٔ ران — vastus lateralis). در برخی خودتزریقیها (Auto-Injector) مقدار 0.3 mg رایج است.
کودکان: معمولاً 0.01 mg/kg تا حداکثر 0.3 mg برای هر دوز عضلانی توصیه میشود.
در پروتکلهای احیای قلبی، مقدار معمول اپینفرین 1 mg داخل وریدی یا داخلشِریانی (IV/IO) هر ۳–۵ دقیقه است تا زمانی که بازگرداندن گردش خون پایدار حاصل شود.
عضلانی (IM): برای آنافیلاکسی و شرایط اورژانسی در محیط خارج بیمارستانی ترجیحی است. جذب سریع و ایمنتر نسبت به سایرمسیرها دارد.
داخل وریدی (IV): در شرایط بیمارستانی و هنگام احیای قلبی که دسترسی وریدی برقرار است و نظارت دقیق وجود دارد.
زیرجلدی (SC): معمولاً برای آنافیلاکسی توصیه نمیشود چون جذب کندتر است.
خودتزریقی (Auto-Injector): برای بیماران دارای ریسک آنافیلاکسی شدید توصیه میشود؛ آموزش صحیح در استفاده ضروری است.
.
علائم قلبی: تاکیکاردی، آریتمیها، افزایش عروق کرونر و در بیماران قلبی میتواند ریسک ایسکمی را افزایش دهد.
فشار خون بالا و سردرد: بهعلت تنگی عروق و افزایش فشار.
اضطراب، لرزش و تعریق: اثرات سیستم عصبی مرکزی و محیطی.
هایپرگلایسمی گذرا: افزایش سطح گلوکز خون در کوتاهمدت گزارش شده است.
عوارض محلی: در صورت تزریق داخل شریانی یا خطاهای مسیر ممکن است ایسکمی موضعی رخ دهد.
بدن انسان بهطور طبیعی اپینفرین تولید میکند؛ این تولید فیزیولوژیک در پاسخ به استرس یا تهدید اتفاق میافتد و معمولاً در مقادیر و زمانبندیهای تنظیمشده رخ میدهد. اپینفرینی که بهصورت دارویی تجویز میشود، از نظر شیمیایی مشابه یا بسیار نزدیک به مولکول طبیعی است، اما تفاوتهایی وجود دارد:
دوز و غلظت: دارو میتواند مقادیر بیشتری را در زمان کوتاه وارد بدن کند که منجر به پاسخهای قویتر و گاهی نامطبوع میشود.
مسیر تجویز: تولید داخلی از طریق خون محیطی و آزادسازی موضعی است، در حالی که دارو ممکن است عضلانی، وریدی یا موضعی تجویز شود که الگوی توزیع را تغییر میدهد.
مدیریت و هدف درمانی: دارویی برای اهداف مشخص و تحت نظارت استفاده میشود، در حالی که تولید طبیعی بخشی از پاسخ خودکار بدن به شرایط محیطی است.
.
اپینفرین هورمون و نوروترانسمیتر حیاتی است که در پاسخ به استرس و شرایط اورژانسی تأثیرات گستردهای روی قلب، عروق، ریهها و سیستم عصبی دارد. در شرایط درمانی، فراهمبودن تجهیزات مناسب مانند سر سوزن تزریق استاندارد و همینطور اقدام به خرید ست سرم باکیفیت میتواند جهت مدیریت دقیق و ایمن تجویز دارو اهمیت داشته باشد.
در پزشکی، این مولکول کاربردهای نجاتبخشی بهویژه در درمان شوک آنافیلاکسی و احیای قلبی دارد. دوز و مسیر تجویز باید مطابق با اندیکاسیون بالینی و تحت نظارت انجام شود و آگاهی دربارهٔ عوارض جانبی و تمهیدات ایمنی برای بیماران و مراقبان ضروری است.
.
اپینفرین و آدرنالین چه تفاوتی دارند؟
از نظر شیمیایی تفاوتی ندارند؛ این دو نام در منابع مختلف معادل یکدیگر بهکار میروند.
چگونه از خودتزریقی اپینفرین استفاده کنم؟
خودتزریقی را در عضلهٔ ران قرار دهید و طبق آموزش کارخانه فشار دهید؛ بعد از تزریق بلافاصله به اورژانس مراجعه کنید.
آیا اپینفرین عوارض قلبی دارد؟
در برخی افراد بهویژه با بیماری قلبی میتواند موجب تاکیکاردی یا آریتمی شود؛ استفاده باید با احتیاط و تحت نظر باشد.
آیا میتوان اپینفرین را زیرجلدی تزریق کرد؟
برای آنافیلاکسی معمولاً مسیر عضلانی ترجیح دارد زیرا جذب سریعتر و قابلاطمینانتری دارد.
