نوراپینفرین (Norepinephrine) یکی از مهمترین داروهای مورد استفاده در شرایط بحرانی و مراقبتهای ویژه است که نقش اساسی در حفظ فشار خون و پایداری همودینامیک بیماران ایفا میکند.
این دارو که هم بهعنوان یک هورمون و هم بهعنوان یک انتقالدهنده عصبی شناخته میشود، که در بسیاری از پروتکلهای درمانی بیمارستانی جایگاه ویژهای دارد.
در ادامه تلاش شده است تا اطلاعاتی دقیق، مستند و کاربردی درباره نوراپینفرین ارائه شود تا زمینه تصمیمگیری آگاهانه و ایمن فراهم گردد.
نوراپینفرین که با نام نورآدرنالین نیز شناخته میشود، یک کاتکولآمین طبیعی است که در بدن انسان توسط غدد فوق کلیوی و همچنین پایانههای عصبی سمپاتیک ترشح میشود.
این ماده نقش کلیدی در تنظیم پاسخ بدن به استرس، حفظ تون عروقی و کنترل فشار خون دارد. در حوزه پزشکی، نوراپینفرین بهصورت دارویی تزریقی تولید میشود و عمدتاً در شرایطی مانند شوک سپتیک، افت شدید فشار خون، شوک قلبی و برخی وضعیتهای اورژانسی مورد استفاده قرار میگیرد.
اهمیت نوراپینفرین تنها به افزایش فشار خون محدود نمیشود؛ این دارو در حفظ پرفیوژن ارگانهای حیاتی مانند مغز، قلب و کلیهها نیز نقش غیرمستقیم اما بسیار مهمی دارد. به همین دلیل، شناخت دقیق ماهیت و کاربرد این دارو برای استفاده ایمن و مؤثر آن ضروری است.
مکانیزم اثر نوراپینفرین مبتنی بر تحریک گیرندههای آدرنرژیک در سیستم قلبیعروقی است این دارو عمدتاً گیرندههای آلفا-۱ آدرنرژیک موجود در دیواره عروق خونی را فعال میکند.
فعال شدن این گیرندهها باعث انقباض عضلات صاف عروقی میشود که نتیجه آن افزایش مقاومت عروقی محیطی و بالا رفتن فشار خون است. این مکانیسم بهویژه در بیمارانی که دچار افت شدید فشار خون هستند، اهمیت حیاتی دارد.
علاوه بر اثرات عروقی، نوراپینفرین تا حدی گیرندههای بتا-۱ آدرنرژیک قلب را نیز تحریک میکند. این تحریک میتواند منجر به افزایش قدرت انقباض عضله قلب (اثر اینوتروپ مثبت) شود، هرچند اثر آن بر افزایش ضربان قلب نسبت به سایر کاتکولآمینها مانند اپینفرین کمتر است. این ویژگی باعث میشود نوراپینفرین در بسیاری از موارد نسبت به سایر داروهای مشابه، انتخاب ایمنتری باشد.
نکته مهم در مکانیزم نوراپینفرین، تأثیر آن بر توزیع جریان خون است. با انقباض عروق محیطی، جریان خون به سمت ارگانهای حیاتی هدایت میشود.
البته این ویژگی در صورت مصرف نادرست یا دوزهای بالا میتواند منجر به کاهش خونرسانی به اندامهای محیطی شود، به همین دلیل تنظیم دقیق دوز و پایش مداوم بیمار ضروری است.
نوراپینفرین بهعنوان یک داروی قدرتمند و حیاتی در شرایط بحرانی، اثرات درمانی قابلتوجهی دارد، اما مانند هر داروی مؤثر دیگر، میتواند با بروز عوارض جانبی همراه باشد.
بروز این عوارض به عوامل متعددی از جمله دوز مصرفی، مدت زمان تزریق، وضعیت عمومی بیمار، بیماریهای زمینهای و نحوه پایش بالینی بستگی دارد:
یکی از شایعترین عوارض نوراپینفرین، افزایش بیش از حد فشار خون است و این عارضه به دلیل تحریک قوی گیرندههای آلفا-آدرنرژیک و ایجاد انقباض عروق محیطی رخ میدهد.
در صورتی که دوز دارو بهدرستی تنظیم نشود یا پاسخ بیمار بهطور مداوم پایش نگردد، فشار خون میتواند به سطوح خطرناک برسد. افزایش شدید فشار خون ممکن است خطر بروز عوارضی مانند خونریزی مغزی، آسیب به عروق قلبی و تشدید نارسایی قلبی را افزایش دهد به همین دلیل، کنترل مستمر فشار خون در طول انفوزیون نوراپینفرین امری ضروری است.
نوراپینفرین با تحریک گیرندههای بتا-۱ قلبی میتواند موجب بروز اختلالات ریتم قلب شود. این آریتمیها ممکن است بهصورت تپش قلب، ضربان نامنظم یا در موارد شدیدتر، آریتمیهای خطرناک بروز پیدا کنند. بیماران دارای سابقه بیماری قلبی یا اختلالات هدایتی قلب، بیشتر در معرض این عارضه قرار دارند. پایش مداوم نوار قلب (ECG) در بیمارانی که نوراپینفرین دریافت میکنند، نقش مهمی در تشخیص زودهنگام و پیشگیری از عوارض جدی دارد.
انقباض شدید عروق محیطی یکی دیگر از پیامدهای مصرف نوراپینفرین است که میتواند منجر به کاهش خونرسانی به اندامها شود و این وضعیت بهویژه در دوزهای بالا یا مصرف طولانیمدت دارو بیشتر مشاهده میشود. کاهش پرفیوژن میتواند باعث سردی، رنگپریدگی و در موارد شدید، آسیب ایسکمیک بافتها گردد. اندامهای انتهایی مانند انگشتان دست و پا بیش از سایر نواحی در معرض این عارضه قرار دارند و نیازمند بررسی منظم وضعیت گردش خون هستند.
در صورت نشت نوراپینفرین از رگ به بافتهای اطراف، خطر بروز نکروز بافتی وجود دارد. این عارضه به دلیل اثر انقباضی شدید دارو بر عروق موضعی ایجاد میشود و میتواند منجر به آسیب جدی پوست و بافت زیرجلدی گردد.
به همین دلیل، توصیه میشود نوراپینفرین ترجیحاً از طریق خطوط وریدی مرکزی تزریق شود و محل تزریق بهطور منظم مورد بررسی قرار گیرد. تشخیص سریع نشت دارو و انجام اقدامات اصلاحی میتواند از پیشرفت آسیب جلوگیری کند.
نوراپینفرین با افزایش مقاومت عروقی میتواند جریان خون کلیوی را کاهش دهد، بهویژه در بیمارانی که از قبل دچار اختلال عملکرد کلیه یا کاهش حجم مایعات بدن هستند. این وضعیت ممکن است منجر به کاهش برونده ادراری و تشدید نارسایی کلیه شود. پایش دقیق حجم ادرار و شاخصهای عملکرد کلیه در طول مصرف دارو اهمیت زیادی دارد و میتواند به پیشگیری از آسیبهای جدی کمک کند.
برخی بیماران ممکن است در طول مصرف نوراپینفرین دچار علائمی مانند سردرد، اضطراب، بیقراری یا لرزش شوند. این علائم معمولاً ناشی از تحریک سیستم عصبی سمپاتیک هستند و در بسیاری از موارد با تنظیم دوز دارو کاهش مییابند. هرچند این عوارض اغلب خفیف هستند، اما در صورت تداوم یا تشدید، نیاز به بررسی و ارزیابی مجدد درمان وجود دارد.
مصرف نوراپینفرین برای همه بیماران مناسب نیست و در برخی شرایط باید با احتیاط بسیار زیاد یا حتی ممنوعیت کامل همراه باشد:
بیمارانی که دچار فشار خون بالا کنترلنشده هستند، ممکن است با مصرف این دارو در معرض خطر تشدید عوارض قلبیعروقی قرار گیرند. همچنین افرادی که سابقه بیماری عروق کرونر، نارسایی پیشرفته قلب یا آریتمیهای خطرناک دارند، نسبت به اثرات قلبی نوراپینفرین حساستر هستند. تحریک گیرندههای آدرنرژیک میتواند بار کاری قلب را افزایش داده و خطر بروز ایسکمی میوکارد یا اختلالات ریتم قلب را تشدید کند. در این بیماران، انتخاب دارو و تنظیم دوز باید با دقت بسیار بالا انجام شود.
بیماران مبتلا به هیپرتیروئیدیسم، فئوکروموسیتوما یا برخی اختلالات متابولیک خاص نیز ممکن است نسبت به اثرات نوراپینفرین حساسیت بیشتری نشان دهند.
در این افراد، پاسخ بیشازحد به دارو میتواند منجر به عوارض جدی شود. علاوه بر این، در شرایطی که حجم خون بیمار بهطور کافی اصلاح نشده است، مصرف نوراپینفرین بدون تأمین حجم مناسب میتواند باعث کاهش خونرسانی به بافتها شود.
در دوران بارداری و شیردهی نیز مصرف نوراپینفرین باید تنها در صورت ضرورت و با تشخیص پزشک متخصص انجام شود. هرچند در شرایط اورژانسی ممکن است استفاده از دارو اجتنابناپذیر باشد، اما ارزیابی دقیق وضعیت مادر و جنین اهمیت بالایی دارد.
نوراپینفرین میتواند با برخی داروها تداخل داشته باشد و این تداخلات ممکن است اثرات دارو را تشدید کرده یا خطر بروز عوارض جانبی را افزایش دهند. بررسی دقیق سابقه دارویی بیمار پیش از شروع درمان با نوراپینفرین، نقش مهمی در پیشگیری از عوارض ناخواسته دارد:
مصرف همزمان نوراپینفرین با داروهای ضدافسردگی سهحلقهای یا مهارکنندههای مونوآمیناکسیداز میتواند منجر به افزایش شدید و خطرناک فشار خون شود. این تداخل به دلیل افزایش غلظت کاتکولآمینها در بدن رخ میدهد و ممکن است بحرانهای هیپرتانسیو ایجاد کند.
استفاده همزمان از نوراپینفرین با سایر داروهای وازوپرسور یا محرکهای سیستم عصبی سمپاتیک میتواند اثرات انقباضی عروق را تشدید کرده و خطر ایسکمی بافتی و عوارض قلبیعروقی را افزایش دهد. در این شرایط، تنظیم دقیق دوز و پایش مستمر بیمار ضروری است.
برخی داروهای بیهوشی، بهویژه بیهوشکنندههای هالوژنه، میتوانند حساسیت قلب به کاتکولآمینها را افزایش دهند. این تداخل ممکن است خطر بروز آریتمیهای قلبی را در حین یا پس از جراحی افزایش دهد و نیازمند توجه ویژه تیم بیهوشی است.
مصرف همزمان نوراپینفرین با داروهای مسدودکننده گیرندههای آلفا یا بتا میتواند پاسخ بدن به این دارو را تغییر دهد. این تداخل ممکن است باعث کاهش اثربخشی نوراپینفرین یا تغییر الگوی عوارض آن شود و باید در تنظیم درمان مدنظر قرار گیرد.
نوراپینفرین و اپینفرین از جمله کاتکولآمینها هستند که نقش مهمی در تنظیم پاسخ بدن به استرس، فعالیت سیستم عصبی سمپاتیک و حفظ همئوستاز ایفا میکنند. این دو ماده از نظر ساختار شیمیایی مشابهاند، اما تفاوتهای قابلتوجهی در محل ترشح، نوع عملکرد، گیرندههای هدف و اثرات فیزیولوژیک دارند.
هر دو ترکیب مشتقشده از اسید آمینه تیروزین بوده و در گروه کاتکولآمینها قرار میگیرند. تفاوت اصلی آنها در وجود یک گروه متیل اضافی در مولکول اپینفرین است که باعث تفاوت در تمایل اتصال به گیرندهها میشود.
نوراپینفرین:
عمدتاً بهعنوان ناقل عصبی در پایانههای نورونهای سمپاتیک ترشح میشود و نقش اصلی آن انتقال پیام عصبی است. مقدار محدودی نیز از مدولای غده فوق کلیه وارد جریان خون میشود.
اپینفرین:
عمدتاً بهصورت هورمون از مدولای غده فوق کلیه ترشح شده و از طریق جریان خون بر بافتهای مختلف اثر میگذارد.
نوراپینفرین:
تمایل بالایی به گیرندههای آلفا (α₁ و α₂) و گیرنده بتا₁ دارد، اما اثر آن بر گیرنده بتا₂ ضعیف است.
اپینفرین:
بر گیرندههای بتا₁، بتا₂ و آلفا اثر قابلتوجه دارد و بهویژه فعالکننده قوی گیرندههای بتا₂ است.
افزایش فشار خون از طریق انقباض عروق محیطی
افزایش تون عروقی
افزایش خفیف ضربان و قدرت انقباض قلب
افزایش سطح هوشیاری
افزایش ضربان و برونده قلبی
گشادشدن برونشها
افزایش قند خون از طریق تحریک گلیکوژنولیز
افزایش متابولیسم پایه
آمادهسازی بدن برای پاسخ «جنگ یا گریز»
نوراپینفرین:
داروی انتخابی در درمان شوک سپتیک و افت شدید فشار خون به دلیل اثر قوی بر گیرندههای آلفا و افزایش فشار شریانی.
اپینفرین:
مورد استفاده در آنافیلاکسی، ایست قلبی، حملات شدید آسم و واکنشهای آلرژیک حاد.
برای مطالعه بیشتر: اپی نفرین چیست؟
نوراپینفرین یکی از داروهای کلیدی و حیاتی در مدیریت شرایط بحرانی و افت فشار خون شدید به شمار میرود و به دلیل قدرت اثر بالا، مصرف آن باید حتماً تحت نظارت دقیق پزشکی و در محیطهای درمانی مجهز انجام شود. رعایت اصول علمی در تجویز این دارو و استفاده از تجهیزات استاندارد تزریق، نقش مهمی در افزایش ایمنی درمان دارد؛ در این راستا آگاهی از قیمت سرنگ و انتخاب تجهیزات مناسب میتواند برای مراکز درمانی حائز اهمیت باشد.
شرکت مینا سرنگ با ارائه محصولات قابلاعتماد و خدمات مشاورهای تخصصی، تلاش میکند نیازهای مراکز درمانی و کادر پزشکی را به بهترین شکل پاسخ دهد و در کنار تجهیزات تزریقی، محصولاتی مانند اسکالپ سرم را نیز در سبد تأمین خود ارائه میدهد.
